شناخت خلاقیت کودکان و اجزای آن (1)

خلاقیت کودکان

خلاقیت استعدادی است که از کودکی آغاز می­‌شود و تا آخر عمر نیز ادامه دارد و معمولاً سن، نژاد و جنسیت بر آن تأثیری ندارد. این در حالی است که بقیه فرآیندهای ذهنی مانند هوش دوران اوج و افت دارد. به طوری که هوش از میانسالی شروع به کاهش می­‌کند و به نوعی وابسته به سن است اما خلاقیت ماهیت و صفتی است که در هر سنی می­‌تواند بروز کند و با افزایش سن نیز تغییری در آن رخ نمی­‌دهد. به نظر می­‌رسد خلاقیت کودکان مانند هر مهارت دیگری قابل آموختن و رشد یافتن است. تورنس به عنوان یکی از پیشگامان حوزه خلاقیت معتقد است همه افراد استعداد خلاقیت را دارند ولی با روش­‌های مختلف می­‌تواند سرکوب یا تقویت شود. پژوهش‌های او نشان داد که خلاقیت به صورت ثابت و منظم افزایش نمی­‌یابد و برای پرورش آن لازم است عوامل مختلف و مؤثر بر آن را در نظر بگیریم. برای رشد و پرورش خلاقیت لازم است ابتدا بدانیم که اصولاً خلاقیت از چه اجزا و عناصر ذهنی تشکیل شده است. محققان و پژوهشگران، خلاقیت را به گونه­‌های مختلفی تعریف کرده­‌اند ولی اغلب آنان مانند تورنس و گیلفورد چهار عنصر یا مؤلفه را برای خلاقیت بیان کرده­‌اند. این محققان چهار عنصر مانند سیالی، بسط، انعطاف­‌پذیری و بدیع بودن را برای خلاقیت برشمرده­‌اند. آنان معتقدند از ترکیب این چهار مؤلفه، خلاقیت شکل می­‌گیرد و لذا لازم است برای رشد و پرورش خلاقیت ابتدا این اجزا را شناخته و آنها را رشد دهیم. در ادامه به شرح مؤلفه سیالی می­‌پردازیم.

سیالی یک مؤلفه کلیدی در خلاقیت کودکان

الف: سیالی: یکی از عناصر و مؤلفه‌­های خلاقیت، سیالی است. سیالی اشاره به تعداد راه حل‌هایی دارد که برای حل یک مسأله داده می­‌شود. در واقع مؤلفه سیالی اشاره به کمیت و تعداد راه حل‌های ارائه شده دارد. سیالی توانایی برقراری معنی‌دار بین اندیشه و بیان است که افراد را قادر می‌سازد راه­‌حل‌های مختلفی به یک مسأله بدهند. هر چه ذهن خلاق­‌تر باشد، قادر است راه­‌حل‌های بیشتری برای حل یک مسأله ارائه دهد. در واقع توانايی توليد پاسخ­‌های سريع و فراوان نسبت به يک موقعيت معين را سيالی ذهن می‌گويند. همچنین برای تقویت بعد سیالی تفکر خلاق می­‌توان از تکنیک توفان مغزی یا بارش مغزی اسبورن استفاده کرد. این تکنیک در حقیقت به تقویت بعد سیالی درخلاقیت کمک می­‌کند. در تمرين تکنیک بارش مغزی، افراد کنار هم قرار گرفته مسأله­‌ای را طرح کرده و مدت زمانی را تعیین می­‌کنند و سپس در این مدت زمان مشخص افراد باید هر چقدر راه­‌حل مختلف در ذهن خود دارند، روی کاغذ بنویسند یا بیان کنند. در این روش تقویت ذهن، قوانينی وجود دارد كه بايد رعايت شود؛ مانند عدم انتقاد يا قضاوت در مورد راه­‌حل‌ها، داشتن ايده‌های عجيب و غريب، ساختن يک ايده جديد از تركيب ايده‌ها و در نهایت به سرعت ايده‌های هر چه بيشتری ايجاد كردن. اسبورن این روش را در حوزه مدیریت به کار برد و تورنس اولین کسی بود که قوانین بارش مغزی اسبورن را در حوزه آموزش و آموزش خلاقیت به کار برد. براي اينكه بتوانيم ذهن را رها سازيم، تنها راه، تمرين كردن است. با تمرين بايد مهارت­‌های خود را در ارائه راه‌های مختلف بالا ببريم. برای تقویت این مؤلفه­ مهم خلاقیت در ذهن کودکان، می­‌توان از تکنیک­‌های بسیاری بهره برد.

۱- می‌­توانید داستانی را برای کودک نقل کرده و در آن مسأله و مشکلی را برای قهرمان داستان بیان کنید و از کودک بخواهید تا برای حل مشکل، راه­‌حل‌های مختلفی را بیان کند. به یاد داشته باشید هرگز در مورد راه­‌حل‌های کودک هر چند عجیب و غریب باشد، قضاوت نکنید، چون هدف سیالی ذهن کودک است.

۲- از کودک خود بخواهید تا با اشکال هندسی مختلف مثل دایره، مربع و مثلث هر چقدر شکل مختلف را که می­‌تواند نقاشی کند، حتی می­‌توانید زمانی را تعیین کنید و از او بخواهید مثلاً در مدت ۵ دقیقه شکل­‌های مختلف را نقاشی کند.

۳- بر روی یک صفحه و در نقاط مختلف یک کاغذ نقطه­‌هایی را رسم کنید و از کودک خود بخواهید با کشیدن خطوط مختلف و وصل کردن نقاط مختلف به هم، شکل­‌های مختلفی را ترسیم کند. او می­‌تواند در انتها نقاشی ایجاد شده خود را رنگ‌آمیزی کند.

۴- در روشی دیگر می­‌توانید صفحه کاغذ را خط خطی کنید و از کودک خود بخواهید تا از میان خطوط رسم شده هر چقدر که می‌تواند شکل‌های مختلفی مانند انواع اشکال هندسی، خانه، آدم، گل، کوه و… را تشخیص داده و رنگ کند.

۵- می‌توانید زمانی که با کودک خود به طبیعت و گردش می­‌روید، از او بخواهید در میان سنگ‌ها و گیاهان تجسس کند و دست به کاوشگری بزند و اشکال مختلف سنگ و گیاه را پیدا کند. از او بپرسید دیگر چه شکل­‌هایی می­‌بیند. از او بخواهید تا می­‌تواند شکل و تصاویر مختلف را ببیند و تشخیص دهد. از او درخواست کنید با برگ‌ها، گیاهان و سنگ­‌های مختلف اشکال مختلف را بسازد.

۶- به او پارچه یا مقواهای رنگی بدهید و از او بخواهید با آنها هر چقدر که می­‌تواند اشکال مختلف بسازد. به او زمانی داده و بگویید هر چقدر بیشتر و بیشتر شکل بسازد.

هدف از تکنیک­‌های اشاره‌شده کمک به رشد و پرورش سیالی در ذهن کودک شما است. شما می­‌توانید خودتان نیز تکنیک­‌های بسیار دیگر را نیز ابداع کرده و با کودک خود تمرین کنید. اگر هر روز زمانی را به این تکنیک‌­ها اختصاص دهید، کم­‌کم ذهن کودک شما سیال شده و پایه­‌های خلاق شدن در او شکل می­‌گیرد. علاوه بر این، همان گونه که شما والدین گرامی تلاش می­‌کنید تا به سیالی ذهن کودک خود کمک کنید، ذهن شما نیز سیال می­‌شود. توجه داشته باشید که سیالی ذهن سبب می­‌شود تا فرد در مواجه شدن با مسائل و مشکلات مختلف راه‌های بی‌شماری بیابد و به آسانی تسلیم مشکلات نشود.

منابع:

تورنس. ا.پال (۱۳۸۱). خلاقیت. ترجمه حسن قاسم زاده. تهران: نشر دنیای نو.

Torrance, E. P. (1988). The nature of creativity as manifest in its testing. The nature of creativity, 43-75.

Torrance, E. P. (1965). Rewarding Creative Behavior; Experiments in Classroom Creativity.

3 thoughts on “شناخت خلاقیت کودکان و اجزای آن (1)

  1. Pingback: تحریک الکتریکی مغز منجر به ارتقاء خلاقیت می شود - مجله بامام

  2. Pingback: اشتباهات رایج در ارتباط با خلاقیت - مجله بامام

  3. Pingback: بازی های برای تقویت مهارت تفکر انتقادی - مجله بامام

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *