روانشناسی نقاشی کودکان و مراحل تحول آن (1)

روانشناسی نقاشی کودکان

روانشناسی نقاشی کودکان بسیار جذاب و کاربردی است. با نگاه به نقاشی کودکان می توان به بسیاری چیزهای ناگفته پی برد. کودکی در مقابل تخته طراحی ایستاده است. ماژیکی را بر می دارد و آهسته در آن را بر می دارد. شروع می کند به کشیدن.

اول آرام، بالا و پایین، پایین و بالا. حرکاتش کم کم آهنگین می شود و تمام بدنش را درگیر می کند. او طراحی می کند. او با تمام وجود طراحی می کند.

برای یک مشاهده گر عادی، این کودک 2 ساله فقط دارد خطوطی را می کشد. حرکاتش اتفاقی و بی معنی است. گاهی او حتی به تخته نگاه هم نمی کند. اما اتفاق دیگری در حال رخ دادن است. کودک از ذهن و احساساتش برای درگیر شدن در حرکات فیزیکی طراحی استفاده می کند.

بررسی طراحی کودکان می تواند بینشی مهم درباره اینکه چطور طراحی در رشد فیزیکی، احساسی و شناختی کودک تاثیر دارد به ما بدهد. از سنین پایین تا زمان مدرسه کودکان طراحی می کنند. اما طراحی چه نقشی در رشد کودکان ما دارد؟

روانشناسی نقاشی کودکان

خط خطی کردن

از حدود 18 ماهگی، کودکان  مجذوب خط خطی کردن می شوند. ظاهراً این کار لذتی حسی برای کودک در پی دارد. اما کودک در واقع مجذوب اثراتی است که خلق کرده. عمل خط خطی کردن نتایجی مفید برای کودک به ارمغان می آورد. عضلات کوچک هماهنگ می شوند و کنترل بر آنها با تمرین میسر می گردد. توانایی های شناختی تمرین داده می شوند، موقعیت هایی برای تعامل اجتماعی شکل می گیرد و حرکات بدنی، آزاد سازی احساسات را امکان پذیر می سازد.

چون کنترل عضلات کوچک در کودک کاملاً رشد نیافته است، او برای رسیدن به نتیجه دلخواه در فرآیند طراحی، ماژیک را با انگشتانش می گیرد و به سختی مکانی که باید ماژیک برای کشیدن خطوط دلخواه قرار بگیرد را پیدا می کند. حرکات عمدتاً درشت هستند، حرکت دادن کل بازو با کنترلی نه چندان کامل بر انگشتان و مچ. با تمرین، کودک به طور طبیعی کنترل خود بر مچ و انگشتان را بهبود می بخشد. اگرچه کنترل کامل تا سنین بالاتر به دست نمی آید، برخی از کودکان ساعد خود را بر صفحه طراحی گذاشته و به این وسیله کنترلی اضافی بر حرکات خود پیدا می کنند. خط خطی کردن ریتمیک و تکراری در کودکان تا 2 سال دیده می شود، که برای آنها لذتی فیزیکی ایجاد کرده و طراحی را به عملی کاملاً مرتبط با بدن تبدیل می کند. با مهیا کردن وسایل و موقعیت هایی برای خط خطی کردن، می شود مهارت های بدنی کودک را هدایت کرد. همانطور که غان و غون کردن راهی طبیعی برای رسیدن به زبان است، خط خطی کردن نیز راهی طبیعی برای رسیدن به کنترل عضلانی و هماهنگی عضلات است.

کودکانی که از نظر فکری کمی پشرفته تر باشند، هم به فرآیند طراحی علاقه مندند هم به نتیجه آن. آنها نمی خواهند اشیا را بکشند. بلکه به خطوط و رنگ ها علاقه دارند. اگرچه آنها ممکن است به چیزی که کشیده اند نگاه کرده و با شگفتی شکلی را از میان آن پیدا کرده و برایش اسم بگذارند. زمانی که آنها احتمالاً به کشیدن حیوانات یا درخت علاقه ندارند، خط خطی ها برایشان شکل هایی را تداعی می کند. این موضوع واقع گرایی تصادفی نامیده می شود و دستاوردی رایج برای کودکان 3 ساله است.

بر اساس نظر پیاژه و اینهلدر (1963) تا 18 ماهگی کودکان از لحاظ ذهنی توانایی نمایش دادن واقعیات با سمبل ها را دارند. از این رو، کودکان درگیر بازی وانمود کردن می شوند. این توانایی وانمود کردن از خلال استفاده از حرکات مداد رنگی یا ماژیک برای به تصویر کشیدن حرکتی در طراحی او دیده می شود.

کلوگ(1970) 20 الگوی خط خطی که کودکان در مرحله اکتشافی تمایل به استفاده از آنها دارند را توصیف می کند. البته بیشتر کودکان از همه این الگوها استفاده نمی کنند(کوکس، 1992). به جای آن آنها از تعدادی مشخص از این الگوها برای پرورش شیوه خاص خود استفاده می کنند. (گاردنر، 1980) موقعیت اتخاذ تصمیم (اینکه از کدام الگوها استفاده کنند) در پدیدار شدن حس خودمختاری که برای رشد احساسی کودکان 2 ساله مهم است، سهمی عمده دارد. نه تنها کودکان درباره خطوط، رنگ ها و جای آنها تصمیم می گیرند، بلکه آنها تمرین می کنند که چطور بر ابزارهایی مثل قلم، مداد رنگی و … که از نظر فرهنگی دارای ارزش هستند کنترل داشته باشد. انگار که بخواهند به بزرگسالان بگویند: منو ببین!‌ منو ببین چون به کاری که کردم افتخار می کنم. من این کار شگفت انگیز رو خودم انجام دادم.

کودکان می توانند از طریق کسی که با او نقاشی می کشد و یا نشان دادن نقاشیشان به دیگران درگیر تعامل اجتماعی بشوند. زمانی که کودکان با هم نقاشی می کشند کنار هم می نشینند، حرف می زنند، در قصه هایشان شریک می شوند و از هم ابزار طراحی قرض می گیرند. این یک پیش نیاز برای تعاملات اجتماعی است که با تمرین در موقعیتی صحیح حاصل می شود. هم چنین کودکی که طراحی خود را نگه می دارد تا به پدرش نشان دهد، از طراحیش برای تعاملی اجتماعی که همانا حمایت عاطفی است استفاده می کند.

پیشرفت خط خطی ها

بین سنین 2 تا 3 سالگی کودک شروع به فرم دادن به چیزی می کند که کلوگ(1970) اشکال می نامید. کودک خطوط را به هم تلاقی می دهد و اشکالی مثل ضربدر، دایره، مستطیل و غیره می سازد و به زودی می تواند این اشکال را با هم ترکیب کند. در 3 سالگی کودک از قرار دادن اشکال در کنار هم برای ایجاد یک مجموعه استفاده می کند. امتیاز مهم زمانی حاصل می شود که کودک خط خطی هایش را به اشکالی محصور تبدیل می کند. این شکل های بسته احتمالاً اولین تلاش های کودک برای طراحی بر اساس واقعیت است. این طراحی های بر اساس واقعیت معمولاً اینگونه اند: خطوطی ساده مرز اشکالی را نشان می دهد که به عنوان بچه در طراحی شناخته می شود. یک دایره که از پایین آن 2 خط به موازات کشیده شده اند نیز نشا نگر مرد است.

کودکان در این سن برای کشیدن هر کسی یا چیزی به صرفه جویی روی می آورند. اما این ترکیب بندی ساده برای شکل دادن به بدن بیانگر این نیست که آنها از اعضا بدن یا چگونگی قرار گرفتن آنها در کنار هم آگاه نیستند. آنها مایلند زمانی چیزی به اشکال اضافه کنند که واقعا چیزی کم باشد و منظور را نرساند. آنها تا اندازه ای انسان را درست می کشند و می توانند مثلا با قطعات لگو انسانی با سر و بدن منطقی بسازند. به نظر می رسد نقاشی ساده بچه ها بیشتر برای آنها سمبولیک است تا آسان، و راهی مناسب برای انتقال ایده. شش سالگی سنی است که خطوط پیشرفته برای کشیدن بازو و پا استفاده می شود. شانه ها تا نه سالگی در نقاشی نمایان نمی شوند و تناسب بذنی در هشت یا نه سالگی اهمیت پیدا میکند.(کوکس، 1992)

*در مقاله ای تحت عنوان روانشناسی نقاشی کودکان و مراحل تحول آن (2) بیشتر درباره نحوه طراحی کودکان و راههایی برای بهبود آن بحث خواهیم کرد.

منبع:

Cox, M. (1992).Children’s drawings. New York: Penguin Books.

Cratty, B. (1986).Perceptual and motor development in infants and children.Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall.

Kellogg, R. (1970). Understanding children’s art. In P. Cramer (Ed.), Readings in Developmental Psychology Today. Delmar, CA: CRM.

Pascual-Leone, J. (1984). Attentional, dialectic, and mental effort. In M.L. Commons, F.A. Richards, & C. Armon (Eds.), Beyond Formal Operations. New York: Plenum.

Piaget, J., & Inhelder, B. (1963).The child’s conception of space. London: Routledge.

 

4 thoughts on “روانشناسی نقاشی کودکان و مراحل تحول آن (1)

  1. اشتراک ها: روانشناسی نقاشی کودکان و مراحل تحول آن (2) - مجله بامام

  2. اشتراک ها: نقاشی در کودکان و رشد خلاقیت - مجله بامام

  3. اشتراک ها: بازی ریاضی کودکان - مجله بامام

  4. اشتراک ها: نقاش کوچولو، نقاشی نوزادان - مجله بامام

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *