خلاقیت کودکان و اجزای آن (۳)

خلاقیت کودکان

خلاقیت یا همان تفکر خلاق به معنای توانایی بالقوه در ایجاد و به وجود آوردن چیزهای تازه و نو است. خلاقیت امری ذاتی است که به صورت نهفته در وجود انسان قرار دارد اما برای رشد و پرورش نیاز به محیط و شرایط مساعد دارد. درست مانند دانه‌ای که قابلیت رشد دارد و باید در محیط مناسبی مانند خاک مناسب قرار گرفته و با ایجاد شرایط مساعد آن دانه رشد کرده و قابلیت پنهان آن آشکار شود. بنابراین هر انسانی می­‌تواند خلاق و نوآور باشد اما نیاز به تمرین مداوم ذهن خود دارد. در مقاله‌های خلاقیت کودکان و اجزای آن (۱) و خلاقیت کودکان و اجزای آن (۲) از چهار مؤلفه­ خلاقیتی که تورنس نظریه‌پرداز بزرگ خلاقیت بیان کرده، دو مؤلفه سیالی و بسط را توضیح داده و شرایط پرورش آنها را نیز بیان کردیم. در ادامه، به سومین ویژگی و مؤلفه خلاقیت و رشد و پرورش آن که به تعریف تورنس انعطاف‌پذیری نام دارد، می­‌پردازیم.

نقش انعطاف‌پذیری ذهنی در خلاقیت کودکان

انعطاف‌پذیری به توانایی تفکر درباره یک موضوع با راه ­حل‌های مختلف و یافتن راه‌های جدید برای حل مسائل جدید اشاره دارد. انعطاف‌پذیری یعنی توانایی کنار گذاشتن چارچوب­‌های ذهنی بسته و خشک، توانایی دیدن اندیشه­‌های جدید و بررسی افکار نو و پذیرش مناسب­‌ترین و کارآمدترین آنها. تفکر قابل انعطاف، الگوهای جدیدی برای اندیشیدن و تفکر کردن طراحی می­‌کند. در حقیقت یکی از موارد عمده در انعطاف‌پذیری، شکستن قالب­ ها و کلیشه­‌های رایج و معمول است و فرد را قادر می­‌سازد تا برای حل یک مشکل یا مسأله، آن را از جنبه‌های گوناگون بررسی کرده و راه‌های گوناگونی را برای حل آن مد نظر قرار دهد و در نهایت مناسب­‌ترین راه حل را برگزیند. ذهن منعطف و انعطاف‌پذیر قادر است برای هر مسأله و مشکل به گونه­‌ای دیگر تفکر کند و می­‌تواند جنبه­‌های مختلف یک مسأله را به خوبی ببیند. همچنین می­‌تواند از جنبه‌های گوناگون و از ابعاد مختلف، یک مسأله یا پدیده را مورد بررسی و واکاوی قرار دهد. برای پرورش انعطاف‌پذیری ذهنی لازم است ذهن را از قالب­‌های موجود رها سازیم. لازم است به گونه­‌ای دیگر دیدن و به گونه‌ای دیگر اندیشیدن را بیاموزیم. باید قادر باشیم محدودیت­‌ها و موانع ذهنی خود را بشکنیم و به سطوح بالاتر ذهن خود برویم. با اینکه در هر سن یا در هر زمانی می­‌توانیم انعطاف‌پذیری ذهنی را پرورش دهیم اما بهترین سنین برای این امر سنین کودکی است؛ یعنی زمانی که ذهن و قوای تفکر ذهنی کودک در حال شکل‌گیری است. برای این امر نیز روش‌های بسیاری برای پرورش انعطاف‌پذیری ذهنی در کودکان وجود دارد که در ادامه به برخی از آنها اشاره می­‌کنیم.

۱- به کودکان کمک کنید که به گونه‌­ای دیگر دیدن و اندیشیدن را یاد بگیرند. لطفاً کودکان را از کلیشه­‌های رایج و قالب­‌های ذهنی موجود رها سازید. از ارائه الگو و مدل به کودک چه در امر یادگیری و چه امور هنری حقیقتاً پرهیز کنید.

۲- در هنگام نقاشی کشیدن هرگز به کودک الگو برای ترسیم ندهید. اجازه دهید کودک تراوشات ذهنی خود را نقاشی کند. از کودک بخواهید اشیا و موضوعات نقاشی خود را به گونه‌ای دیگر نقاشی کند. مثلاً از او بخواهید به جای کشیدن مار با خطوط منحنی، آن را با خطوط شکسته یا خطوط دیگر ترسیم کند.

۳- پس از آموزش اشکال هندسی می­‌توانید از کودک خود بخواهید تا با اشکالی که آموخته اشکال مختلفی را به صورت منعطف رسم کند. مثلاً از او درخواست کنید برای کشیدن خانه از همه شکل‌های هندسی استفاده کند یا فقط با دایره خانه‌ای بکشد. بدین ترتیب کودک می­‌آموزد تا ذهن خود را از کلیشه‌های رایج مثلاً ترسیم خانه با مربع و مثلث رها کند و  شکل یا تصویری را به گونه­‌ای متفاوت و برخلاف عرف رایج نقاشی کند.

۴- هنگام رنگ‌آمیزی نقاشی از کودک بخواهید از همه رنگ‌ها در نقاشی خود استفاده کند. از او بخواهید رنگ­‌های مختلف را در طیفی وسیع به کار گیرد. هرگز به او نگویید که درختان فقط سبز هستند. از او بخواهید هر گونه که می­‌خواهد و می­‌اندیشد، نقاشی خود را رنگ کند. به جز رنگ‌هایی که می­‌شناسد، از او درخواست کنید تا رنگ­‌های دیگری را نیز بشناسد یا بسازد.

۵- از کودک بخواهید چیزی را تصور کند و آن را از زوایای مختلف ببیند. مثلاً باغچه‌ای را در ذهن خود تصور کند و از بالا، پایین از پشت شیشه­ مه‌آلود یا حتی به صورت وارونه تصور کرده و برای شما بازگو کند یا تصویر آن را بکشد.

۶- هنگام خواندن کتاب از کودک خود بخواهید پس از شنیدن داستان، آن را به گونه‌­ای دیگر برای شما شرح دهد. از او بخواهید تصاویر کتاب را به خوبی ببیند و برای داستان تصاویری دیگر نقاشی کند.

۷- برای او مسأله و مشکلی را طرح کنید و از او بخواهید راه ­حل‌های آن را بازگو کرده و نقاشی کند. با هر راه­ حلی که می­‌دهد، مسأله را تغییر دهید و از او راه حل جدید بخواهید. این کار سبب می­‌شود تا ذهن کودک منعطف شده و تفکر خلاقانه را یاد یگیرد.

۸- کودک را به تغییر فضای اتاقش تشویق کنید. از او بخواهید جای اسباب بازی‌ها و وسایلش را هر ماه، هر هفته یا حتی هر روز تغییر دهد و برای هر یک از وسایل خود جاهای مختلف و جدیدی در نظر بگیرد. بدین ترتیب او می‌آموزد به غیر از چیدمان کنونی، موارد مختلف دیگری نیز وجود دارد که می­‌تواند به آنها فکر کند.

در نظر داشته باشید که هر اندازه شما بر پرورش انعطاف‌پذیری ذهن کودک خود تمرکز کنید و برای او تمرین‌های مختلفی طراحی کنید، به همان اندازه ذهن شما نیز از این امر بی‌بهره نخواهد ماند و به مرور زمان ذهن خود شما نیز منعطف خواهد شد.

منابع:

تورنس. ا.پال (۱۳۸۱). خلاقیت. ترجمه حسن قاسم زاده. تهران: نشر دنیای نو.

Torrance, E. P., & Myers, R. E. (1973). Creative learning and teaching. Dodd, Mead.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *